Diễn đàn lớp mình

Diễn đàn lớp mình

Dành cho những ai quan tâm
 
IndexTrợ giúpTìm kiếmThành viênNhómĐăng kýĐăng Nhập
Share | 
 

 Thi phap hoc

Xem chủ đề cũ hơn Xem chủ đề mới hơn Go down 
Tác giảThông điệp
Admin
Nguyên Soái
Nguyên Soái


Tổng số bài gửi: 29
Join date: 12/01/2010
Age: 34

Bài gửiTiêu đề: Thi phap hoc   Sun Oct 03, 2010 9:57 am


Thi pháp học hiện đại trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam thế kỉ XX
GS.TS. Trần Đình Sử
Khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội

Nếu hiểu thi pháp là học vấn về ngôn từ văn chương, thể thức, biện pháp tổ chức thể loại tác phẩm thì thi pháp đã tồn tại ở Việt Nam từ trong những sáng tác đầu tiên của dân gian và văn học viết bằng chữ Hán, rồi được phản ánh vào các bộ tuyển thơ văn, bắt đầu từ Việt âm thi tập của Phan Phu Tiên thế kỉ XV. Đó là một truyền thống thi pháp quy phạm, bất biến và quy phạm hoá. Trải qua 10 thế kỉ, đến đầu thế kỉ XX nước ta mới có các công trình mô tả các thể thức sáng tác văn thơ truyền thống như Việt Hán văn khảo của Phan Kế Bính, Quốc văn cụ thể của Bùi Kỉ, Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm... Trước năm 1975 các công trình loại đó, nếu ở miền Nam có tác phẩm của Lam Giang về thơ ca truyền thống, Hư Chu, Quách Tấn về thơ Đường, thì ở miền Bắc có công trình Thơ ca Việt Nam hình thức và thể loại của Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức, một công trình khoa học quy mô, có hệ thống, nối tiếp việc làm của người trước, có bổ sung thêm về phần thơ mới.
Trong suốt thời kì hiện đại hoá văn học từ những năm 30 cho đến trước Cách mạng tháng Tám thi pháp được nhắc đến trong một số công trình phê bình văn học mà chưa nâng lên lí luận. Từ cách mạng tháng Tám đến hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm nói chung các nhà lí luận và sáng tác văn học cách mạng dường như chỉ quan tâm nội dung phản ánh hiện thực mà hầu như bỏ quên phương diện thi pháp, mặc dù đây đó có lúc quan tâm đến phong cách, bút pháp sáng tác của nhà văn(1). Từ những năm 50 một số nhà phê bình văn học như Hoài Thanh, Xuân Diệu, Đặng Thai Mai, Chế Lan Viên, Lê Đình Kỵ(2)... trong các tác phẩm phê bình cũng thể hiện những khám phá về thi pháp, nhiều chỗ đặc sắc, nhưng về phương pháp phần nhiều vẫn là lối giảng văn thời trước 1945 dựa trên lí luận thi pháp học cổ điển, thi pháp thơ mới kết hợp với quan niệm phản ánh hiện thực được hiểu nhiều khi thô thiển. Quan niệm phản ánh giản đơn và phương pháp hiện thực chủ nghĩa không cho phép người ta đào sâu vào các vấn đề thi pháp. Ở miền Nam trong vùng kiểm soát của chính quyền cũ tuy có điều kiện giới thiệu về lí thuyết cấu trúc song chưa nêu vấn đề nghiên cứu thi pháp văn học. Phải đến những năm 80 thi pháp học Việt Nam mới nổi lên như một trào lưu nghiên cứu.
Sự xuất hiện của thi pháp học ở Việt Nam từ những năm 80 có bối cảnh quốc tế và hoàn cảnh nghiên cứu văn học trong nước. Thi pháp học ở Nga xuất hiện từ cuối thế kỉ XIX, nhưng thực sự trỗi dậy từ đầu thế kỉ XX với chủ nghĩa hình thức Nga, sau đó nó bị trấn áp để nhường chỗ cho nghiên cứu xã hội học Mác xít. Phải đến sau những năm 50, khi Stalin mất, thời kì “băng tan”, thi pháp học mới bắt đầu trở lại với tinh thần thi pháp học lịch sử, mặc dù lúc này chủ nghĩa cấu trúc vẫn tiếp tục bị phê phán. Ở Pháp thi pháp học bắt đầu được P. Valery nhắc lại trong chuyên đề giảng ở Viện Hàn Lâm Pháp năm 1935, nhưng nó thực sự “phục hưng” với chủ nghĩa cấu trúc những năm 60 do ảnh hưởng của việc giới thiệu thi pháp học Nga đầu thế kỉ. Tuy nhiên khái niệm thi pháp học hết sức phồn tạp, thiếu nhất trí. Theo trình bày của Jean Yves Tadié trong sách Phê bình văn học thế kỉ XX, thi pháp học được hiểu là một hướng nghiên cứu phân biệt với các trường phái Phê bình văn học Đức (văn hiến học Roman), Phê bình ý thức chủ thể, Phê bình ý tượng khách thể, Phê bình phân tâm học, Phê bình xã hội học, Phê bình ngôn ngữ học, Kí hiệu học văn học, Phê bình cội nguồn. Bản thân thi pháp học ở Pháp cũng có nhiều cách hiểu khác nhau, hoặc thiên về nghiên cứu thi pháp thể loại như văn xuôi, thi ca, kịch, hoặc theo một lí luận nào đó như kí hiệu học. Tự sự học của Todorov, G. Genette nằm trong thi pháp học văn xuôi, lí luận đối thoại của Bakhtin được hiểu như là thi pháp tiểu thuyết(3). Theo cách trình bày của J. Bessiere, E. Kushner, R. Mortier, J. Weiberger trong sách Lịch sử các thi pháp(4) thì thi pháp học bao gồm hầu như toàn bộ lí luận văn học, cả xã hội học, phân tâm học, cả phong cách học và tu từ học. Chính vì cách hiểu phân tán như thế cho nên ở miền Nam trước 1975, mặc dù có điều kiện tiếp thu lí luận, phê bình văn học phương Tây khá tự do, đã có một số công trình lí luận của Nguyễn Văn Trung, Trần Thiện Đạo, một số công trình nghiên cứu “cơ cấu” thú vị như của Trần Ngọc Ninh, Bùi Hữu Sũng, Lê Tuyên, Huỳnh Phan Anh, Đặng Tiến(5)... nhưng không tạo ra một “trào lưu”, một xu hướng thi pháp học, ít nhất là trong giới đại học và các viện nghiên cứu như ở Việt Nam những năm 80 - 90. Một cách hiểu thứ hai bắt nguồn từ các công trình phê bình phong cách học phương Tây và thi pháp học lịch sử Nga, ở đó mục tiêu chủ yếu là khám phá các hệ thống thi pháp cụ thể của các tác phẩm, tác giả, thể loại, thời đại văn học. Cách hiểu này đòi hỏi nghiên cứu các hiện tượng văn học như là những hệ thống toàn vẹn. Trong điều kiện chưa thể tiếp thu thi pháp theo nghĩa lí thuyết, chúng tôi đi theo hướng thứ hai, hướng tới nghiên cứu các thi pháp cụ thể.
Bối cảnh Việt Nam sau ngày Thống nhất đất nước, ảnh hưởng của Liên Xô cũ vẫn là chủ yếu. Tại Liên Xô những năm ấy thi pháp học lịch sử được đề xướng rầm rộ. Năm 1976 trong sách Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực, con người (1976) rồi tiếp theo, năm 1983 Khrapchenco tổng kết thi pháp học lịch sử như là khuynh hướng nổi bật của nghiên cứu văn học Liên Xô từ năm 1959 cho đến lúc ấy với các tên tuổi như V. Vinogradov, D. Likhachev, Ju. Mann, G. Friđlender, A. Chicherin, A. Sokolov, M. Poliakov. Các tác phẩm của các nhà hình thức Nga như V. Shklovski, V. Girmunski, Ju. Tynianov, B. Eikhenbaum được in lại, các công trình của Bakhtin được chỉnh lí xuất bản. Các công trình thi pháp học cấu trúc của Ju. Lotman, B. Uspenski... được xuất bản trong phạm vi hẹp. Trên thực tế các công trình thi pháp học ở Liên Xô còn phong phú hơn rất nhiều so với sự liệt kê của Khrapchenco. Các tạp chí nghiên cứu văn học thường có mục “thi pháp học” bên cạnh mục “phong cách học”. Đó là hướng nghiên cứu xuất hiện như là phản ứng lại hướng nghiên cứu xã hội học độc tôn một thời. Chính luồng nghiên cứu đó đã ảnh hưởng tới tư tưởng thi pháp học ở Việt Nam, khuấy động sự trì trệ của nghiên cứu văn học lúc đó. Những năm 70 tôi đang dạy học ở trường Đại học Sư phạm Vinh, đã đọc Bakhtin, nghiên cứu và công bố tiểu luận về phong cách thơ Tố Hữu, viết chuyên luận Đặc trưng văn học (1971, 1974). Những năm 60 Nguyễn Đăng Mạnh cũng có những thể nghiệm về hình thức của văn thơ xô viết Nghệ Tĩnh. Năm 1980 Nguyễn Trung Hiếu ở khoa Văn Đại học Sư phạm Vinh cũng bắt đầu nghiên cứu tác phẩm văn học theo phương pháp hệ thống(6). Năm 1976 tôi đi làm nghiên cứu sinh ở Liên Xô chọn một đề tài thi pháp học - Thời gian nghệ thuật. Ở Việt Nam đầu năm 1981 một số người như Vương Trí Nhàn đã giới thiệu thi pháp học Liên Xô vào Việt Nam, Lê Sơn, Lại Nguyên Ân, Duy Lập dịch công trình của Khrapchenco, trong đó có phần về thi pháp học, do tôi hiệu đính(7), nhưng chưa gây được chú ý. Sau các bài báo về thời gian nghệ thuật và cái nhìn nghệ thuật trong Truyện Kiều của tôi in trên Tạp chí Văn học mới gây được chú ý vào giữa năm 1981, chuyên đề thi pháp học được tôi mở tại Đại học sư phạm Hà Nội. Năm ấy tôi được mời nói chuyện về thi pháp học tại một số tổ bộ môn ở Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Tổng hợp Hà Nội, ở Hội Nhà văn Việt Nam năm 1982. Năm 1983 Hội đồng môn văn học tổ chức Hội thảo về thi pháp học ở Đại học Tổng hợp, có Nguyễn Kim Đính và tôi báo cáo. Cùng thời gian đó Phạm Vĩnh Cư dịch và giảng dạy về lí luận và thi pháp tiểu thuyết của Bakhtin(Cool. Từ đó không khí thi pháp học được hâm nóng lên ở nhiều trường Đại học và Viện nghiên cứu. Vương Trí Nhàn ở Nhà xuất bản Tác phẩm mới đặt tôi viết Thi pháp thơ Tố Hữu do Lại Nguyên Ân biên tập, chuẩn bị cho năm kỉ niệm 1985. Chúng tôi cũng tổ chức dịch sách của Bakhtin(9), một số sách về thi pháp đã dịch trước đó nhưng chưa được chú ý, nay mới được quan tâm(10). Phải nói rằng nhu cầu thi pháp học hồi đó rất bức thiết, nhiều người xem đó là cách để nhanh chóng thoát khỏi lối mòn trong phê bình văn học. Chưa có điều kiện biên soạn giáo trình thi pháp học, một số giảng viên đại học sư phạm Huế tổ chức ghi chép bài giảng của tôi, đem chỉnh lí rồi in rônêô cho sinh viên tham khảo (1987), sau đó Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh lại đem tái bản (1993), in sai rất nhiều, nhưng cũng được đón nhận bởi trong đó có nhiều tư tưởng mới mẻ. Mãi đến năm 1998 tôi mới viết giáo trình đầu tiên, còn rất nhiều khiếm khuyết. Năm 1993 tôi phải viết một tài liệu về thi pháp học làm tài liệu bồi dưởng giáo viên. Rõ ràng thời thế đã xui nên thi pháp học chọn tôi, chứ không phải là tôi chọn thi pháp học. Một công trình lí thuyết của tôi về thi pháp học vẫn đang nằm ở phía trước. Trong không khí đó, một số công trình thi pháp học xuất hiện, dần dần gây thành phong trào chiếm ưu thế, lấn át hẳn khuynh hướng nghiên cứu xã hội học thịnh hành suốt mấy chục năm trước đó. Trong số những người đi tiên phong trong trào lưu này có thể kể tên các tác giả sau.
Trước hết phải kể đến một số nhà nghiên cứu thi pháp từ ngôn ngữ học.
Phan Ngọc(11) chịu ảnh hưởng sâu sắc của thi pháp học cấu trúc chủ nghĩa và ông đã bắt đầu nghiên cứu thi pháp cấu trúc từ những năm 60, nhưng do không khí xã hội Việt Nam những năm ấy không thuận lợi cho nên mãi đến giữa những năm 80 đầu những năm 90 ông mới cho công bố các công trình nghiên cứu về Truyện Kiều(1985) và về thơ Đường (1990), thơ song thất lục bát, cách đọc văn học theo ngôn ngữ học. Công trình về Truyện Kiều của Phan Ngọc là một tìm tòi về phong cách học trong khi bộ môn này “còn thiếu một lí luận nhất quán để có thể khẳng định nó như một khoa học thật sự” (tr.6). Ông phải tiến hành xây dựng lại các khái niệm của môn phong cách học, khám phá nét nội dung và hình thức không lặp lại phù hợp với nội dung ấy bằng cách xét tần xuất lặp đi lặp lại của một hiện tượng sau đó kiểm chứng trên trục lịch sử và thời đại (tr.9). Ông không nghiên cứu phong cách một cách cô lập, mà sử dụng thao tác đối lập để tìm nét khu biệt về nội dung và hình thức độc đáo chỉ một mình Nguyễn Du làm được, không phải là nét mà nhiều người cùng thời với nhà văn cũng làm được. Như thế phong cách học của Phan Ngọc không còn là phong cách học hình thức, mà đã gắn chặt với nội dung, điều kiện lịch sử và khu biệt với phong cách thời đại. Phan Ngọc lấy sự lựa chọn làm nguyên tắc khu biệt cơ bản để nghiên cứu, ông thực sự đã đem lại nhiều điều mới mẻ trong cấu trúc nghệ thuật của Truyện Kiều và thơ Đường. Như thế thành công của Phan Ngọc gắn liền với tìm tòi phương pháp của chính ông, phương pháp khám phá nội dung của hình thức.
Năm 1985 Nguyễn Phan Cảnh cũng cho xuất bản cuốn Ngôn ngữ thơ(12), một công trình vừa có tính lí thuyết vừa có tính phổ cập, đề cập nhiều vấn đề của thơ được bạn đọc chú ý. Đây là công trình đầu tiên ở Việt Nam viết về đặc trưng thi pháp của ngôn ngữ thơ theo quan điểm của chủ nghĩa cấu trúc thuộc trường phái R. Jakobson của một nhà ngữ học, chỉ tiếc tác giả không nói rõ xuất xứ lí thuyết của mình..
Năm 1998 Nguyễn Tài Cẩn cho công bố hai công trình: Tìm hiểu kĩ xảo hồi văn liên hoàn trong bài Vũ trung sơn thuỷ của Thiệu Trị và Ảnh hưởng Hán văn Lí Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ Nguyễn Trung Ngạn(13). Cuốn thứ nhất đi tìm cách đọc và khả năng đọc bài thơ, liên hoàn viết dưới hình thức bát quái, một hình thức thơ độc đáo thời xưa. Cuốn thứ hai nghiên cứu về cách sử dụng chữ Hán trong văn thơ của người Việt qua trường hợp Nguyễn Trung Ngạn. Tác giả đã thống kê cách gieo vần và khảo sát câu thơ lục ngôn chữ Hán của Nguyễn Trung Ngạn, góp phần giải thích trường hợp câu thơ lục ngôn của Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập. Đây là một hướng thi pháp học rất quan trọng, làm nền tảng để chúng ta nghiên cứu văn thơ chữ Hán Việt Nam so với văn thơ chữ Hán của người Trung Quốc. Có thể nói các nhà ngữ học có cách đi của mình vào thi pháp học một cách khoa học, coi trọng tính khách quan.
Các nhà phê bình văn học đi vào thi pháp theo cách khác.
Hoàng Trinh trải qua chặng đường từ phê phán, phủ định chủ nghĩa cấu trúc, phê bình mới, kí hiệu học đi đến thừa nhận và vận dụng các lí thuyết ấy vào nghiên cứu văn học. Hoàng Trinh chỉ vận dụng lí thuyết kí hiệu học văn học của một trường phái Saussure và những người theo ông ta như R. Jacobson, xem văn học, ở đây chỉ là thơ, là một hệ thống kí hiệu đặc thù thể hiện trong cách sử dụng ngôn từ theo nguyên lí ẩn dụ, hoán dụ. Phạm trù “tính thơ” hoán dụ, ẩn dụ được ông vận dụng để nghiên cứu “tính thơ” trong tục ngữ, ca dao và trong thơ qua một số công trình như Đối thoại văn học (1992), Từ kí hiệu học đến thi pháp học (1997)(14). Nghiên cứu của ông hoàn toàn mang tính chất minh hoạ lí thuyết, do đó chưa có những phát hiện mà người đọc mong đợi. Mặc dù ông quan niệm thi pháp gồm: quan niệm về thơ, sử dụng chất liệu để sáng tạo ra ý thơ, vận dụng kết cấu thơ, vận dụng quy luật âm vận nhất định, nhưng trên thực tế Hoàng Trinh chủ yếu chỉ làm việc giới thiệu, diễn giải một số vấn đề như kí hiệu, nghĩa, tạo nghĩa, tính thơ một cách thông tục trên chất liệu tục ngữ, ca dao và thơ đương đại. Ông góp phần quảng bá một số tri thức mà trước đây chưa được chú ý, thậm chí là phê phán một cách thiên lệch. Khách quan mà nói, công trình của Hoàng Trinh có nhiều mâu thuẫn, nhầm lẫn và hầu như chưa động chạm gì nhiều đến kí hiệu học văn học, một lĩnh vực rộng lớn, bao gồm các hiện tượng văn hoá nghệ thuật, do đó chưa mở ra được hướng thi pháp học kí hiệu học lẽ ra phải có. Cùng với Hoàng Trinh có thể kể mấy công trình của Bùi Công Hùng(15), giới thiệu một số công trình về thi pháp thi ca của một số tác giả Nga, bàn về một số khái niệm như tứ thơ, kết cấu thơ, liên tưởng thơ, biểu tượng thơ, gây được chú ý của người đọc. Thi pháp học của các nhà ngữ học và của những người chịu ảnh hưởng của ngữ học chỉ đóng khung trong thi pháp học truyền thống, tức là chỉ nghiên cứu thơ ca.
Đỗ Đức Hiểu đi vào phê bình mới khá muộn màng. Trước đó ông là người nghiên cứu chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong thơ văn Hồ Chí Minh, phủ định chủ nghĩa hiện sinh (1978). Từ giữa những năm 80 ông bắt đầu chuyển sang phê bình văn học theo hướng phê bình mới và đầu những năm 90 phát biểu nhiều bài báo. Cũng đi theo một hướng thi pháp học phương Tây, xem thi pháp biểu hiện ở phạm vi ngôn từ, lấy tính văn học của ngôn từ làm đối tượng nghiên cứu, Đỗ Đức Hiểu cũng xem xét thi pháp học theo phạm vi thể loại như thơ, văn xuôi, kịch, nghiên cứu cách vận dụng ngôn từ trong một số tác phẩm văn học cụ thể. Thành công của Đỗ Đức Hiểu có thể do ông có trực cảm nhạy bén về ngôn ngữ hơn là vận dụng lí thuyết, bởi lí thuyết của ông vừa thiếu hệ thống, vừa sơ lược. Ông được dẫn dắt bởi một quan niệm chung, chưa thực sự đi sâu vào một lĩnh vực thi pháp học nào: “Tôi hiểu phong cách học, nói một cách đơn giản nhất, nghiên cứu những đặc trưng ngôn từ văn chương của một tác giả, một tác phẩm, còn thi pháp học nghiên cứu tính văn học của một trào lưu, một thời đại, có thể gọi là “Phong cách lớn”. Thi pháp học của ông đồng nghĩa với phê bình phong cách học ngôn từ nghệ thuật với các biểu hiện về “sự lệch chuẩn”, các phương thức “lựa chọn” “từ ngữ ám ảnh”, “từ chìa khoá”, các phương thức tu từ như “nhại”, “điệp từ” gắn liền với cách cảm nhận về con người và thế giới của một tác giả, tác phẩm... Khác Hoàng Trinh, ông nghiên cứu cả thơ, văn xuôi và kịch. Ông đã có một số phát hiện khá lí thú về nghệ thuật ngôn từ trong sáng tác Vũ Trọng Phụng, Hồ Xuân Hương(16)...
Đỗ Lai Thuý cũng là nhà phê bình thi pháp học tương tự như Đỗ Đức Hiểu, đi sâu khám phá nghệ thuật ngôn từ của một tác giả mà ông gọi là “phê bình phong cách”, dựa vào các từ ngữ mang cái nhìn của tác giả về con người và thế giới(17). Tập sách Con mắt thơ tập trung nghiên cứu phong cách của tám nhà thơ mới, có những nhận xét sắc sảo, mới mẻ trên cơ sở hấp thu nhiều ý kiến của người đương thời và cả những thành tựu nghiên cứu thơ ở miền Nam trước 1975, tuy nhiên với tất cả lòng yêu mến tác giả theo thiển ý của riêng tôi thì đó vẫn là một công trình chưa thật chín. Các thi pháp học nói trên hầu như chưa biết đến Tu từ học (Từ chương học) theo nghĩa hiện đại vận dụng vào văn xuôi, chưa biết đến các phạm trù của tự sự học như điểm nhìn trần thuật...
Trong quá trình học tập ở Liên Xô (1976-1980) tôi đã chọn cho mình hướng thi pháp học. Trong khi phần đông nghiên cứu sinh văn học người Việt Nam bấy giờ say mê với các đề tài thuộc về chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, về văn học cách mạng thì tôi tìm đọc sách của các nhà thi pháp học Nga từ chủ nghĩa hình thức như Tomashevski, Shklovski, Girmunski, Eikhenbaum đến các nhà thi pháp học hiện đại như Chicherin, Likhachev, Bakhtin, Khrapchenco... Thi pháp học hiện đại đã kết hợp với tu từ học (Rhetoric), nghiên cứu cả thi pháp văn xuôi. Tôi hấp thu tổng hợp, xây dựng một lí luận thi pháp học theo quan niệm hiện đại, không bó hẹp vào thơ ca, ngôn ngữ, “tính văn học” của ngôn từ, bởi đến lượt mình ngôn từ cũng chịu sự chi phối của một cấp độ khác cao hơn. Tôi quan niệm thi pháp học nghiên cứu văn học như những thế giới nghệ thuật mà tương ứng với nó là các ý thức nghệ thuật. Nó khám phá các nguyên tắc tạo nên các thế giới nghệ thuật phân biệt với thực tại, bắt đầu từ quan niệm nghệ thuật, tiếp theo là các hình thức nhân vật, không gian, thời gian, kiểu sự kiện, cốt truyện và cuối cùng là cấu trúc văn bản với các hình thức ngôn từ. Hình thức ngôn từ mang toàn bộ cái nhìn của nhà văn và các phương diện nêu trên của thế giới nghệ thuật. Nói cách khác, tôi chủ trương thi pháp học nghiên cứu “cái lí” hay là quan niệm nghệ thuật của hình thức ngôn từ. Cái lí của hình thức thể hiện trong hệ thống các nguyên tắc, phương tiện tạo dựng thế giới nghệ thuật. Vì thế tôi đặc biệt coi trọng vai trò của quan niệm nghệ thuật về con người, quan niệm về không gian, thời gian như là các yếu tố của thế giới nghệ thuật. Tôi đề ra mô hình: quan niệm nghệ thuật về con người, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, cốt truyện nghệ thuật, phương thức lời văn nghệ thuật và nghiên cứu chúng trong sự tác động, biến đổi của lịch sử và cá tính sáng tạo của nhà văn, coi đó như một mẫu số chung để đi tìm đặc sắc riêng của thế giới nghệ thuật như là các tử số, chứ không phải để áp dụng trực tiếp một cách thô thiển. Tôi đặc biệt coi trọng tính hệ thống trong sự liên hệ giữa các nguyên tắc và phương tiện nghệ thuật trong thi pháp của tác phẩm, tác giả, thể loại hay văn học một giai đoạn. Các nhà phong cách học thường chú trọng đến sự đối lập, nhưng theo tôi, một phong cách được hình thành trước hết là do tính hệ thống nội tại của nó, và chỉ tính hệ thống mới làm cho phong cách này khu biệt với phong cách kia. Không phải mọi khác biệt đều làm nên phong cách. Đồng thời tôi chú trọng phương diện thi pháp học lịch sử, tức sự diễn biến của hình thức văn học, một vấn đề chưa được quan tâm đúng mức ở Việt Nam. Các công trình Thi pháp thơ Tố Hữu (1985-1987), Thi pháp Truyện Kiều (1981-2002), Thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1998) đã nghiên cứu theo quan niệm như thế. Do nhu cầu dạy học tôi còn viết giáo trình Dẫn luận thi pháp học (1987-1998), chú trọng khu biệt về thể loại, thời đại văn học, tác gia văn học, các phạm trù hình thức của thế giới nghệ thuật. Giáo trình này cho dù ban đầu chưa hoàn thiện vẫn phát huy ảnh hưởng, tạo thành chuyên đề cao học tại nhiều trường Đại học Việt Nam một thời gian dài(18). Tôi tiếp thu ở Bakhtin các gợi ý về con người, không gian, thời gian trong tiểu thuyết Dostoievski, cách phân tích của Likhachev về con người, không gian, thời gian nghệ thuật trong văn học Nga cổ, không tiếp thu cách hiểu của Khrapchenco về quan niệm nghệ thuật... Tôi cũng là người đầu tiên giới thiệu và vận dụng các phạm trù thi pháp học quan trọng như quan niệm nghệ thuật về con người, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, hình tượng tác giả, điểm nhìn trần thuật và các phương thức biểu hiện của ngôn từ(19). Nhằm mở rộng thi pháp học sang lĩnh vực tự sự học, đưa vào thêm nhiều khái niệm mới, tôi được giao nhiệm vụ chủ trì hai cuộc hội thảo về tự sự học tại khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2001, 2007)(20). Đây là hướng nghiên cứu được hưởng ứng rộng rãi, nhất là trong các trường đại học và viện nghiên cứu. Gần ba chục năm hàng loạt sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh đi theo thi pháp học, tự sự học. Điều này dễ hiểu, bởi vì văn học Việt Nam có bề dày lịch sử, một thời gian dài chỉ được nghiên cứu như một sự phản ánh xã hội, một hiện tượng tư tưởng, thế giới quan, nay đã đến lúc phải nhìn nhận nó từ phương diện sáng tạo hình thức nghệ thuật, và mặt khác nếu không có thi pháp học họ sẽ thiếu khái niệm công cụ để tiến hành nghiên cứu.
Nhà folklore học Nguyễn Xuân Kính tiếp thu quan niệm thi pháp học từ các học giả Nga, nơi ông tu nghiệp và những người đi trước như Chu Xuân Diên... Ông hiểu nghiên cứu thi pháp là nhằm chỉ ra cái hay, cái bản chất nghệ thuật của tác phẩm, chỉ ra lí do tồn tại của hình thức, và ông nghiên cứu các yếu tố thi pháp trong ca dao từ ngôn ngữ, thể thơ, kết cấu, thời gian và không gian nghệ thuật, biểu tượng, hình ảnh. Thi pháp ca dao(21) của ông (xuất bản lần đầu năm 1993, tái bản năm 2004 và bổ sung lần thứ 3 năm 2006) là một trong các công trình tiêu biểu về thi pháp văn học dân gian Việt Nam.
Tiếp theo các tác giả trên các công trình thi pháp học xuất hiện liên tục. Có thể kể: Nguyễn Thị Bích Hải: Thi pháp thơ Đường (1995); Lê Dục Tú: Quan niệm con người trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn (1997); Phan Diễm Phương: Lục bát và song thất lục bát - Lịch sử phát triển, đặc trưng thể loại (1998), Nguyễn Duy Bắc: Bản sắc dân tộc trong thơ ca Việt Nam hiện đại (1998); Lê Lưu Oanh: Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990 (1998); Phùng Ngọc Kiếm: Con người trong truyện ngắn Việt Nam 1945-1975 (1998); Lê Huy Bắc: Núi băng và hiệp sĩ (1999); Phạm Thu Yến: Những thế giới nghệ thuật ca dao (1998); Vũ Văn Sĩ: Về một đặc trưng thi pháp thơ Việt Nam 1945-1995 (1999); Phan Thu Hiền: Sử thi Ấn Độ – Mahabharata (2000); Lê Trường Phát: Thi pháp văn học dân gian (2000); Trần Đình Sử, Nguyễn Thanh Tú: Thi pháp truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan (2001); Nguyễn Huy Hoàng: Tìm hiểu thi pháp truyện ngắn Gogon(2001); Trần Đăng Suyền: Chủ nghĩa hiện thực Nam Cao (2001); Trần Nho Thìn: Nghiên cứu thi pháp truyện ngắn trung đại Việt Nam, Phạm Mạnh Hùng: Thi pháp hoàn cảnh trong tác phẩm của Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao (2001), Nguyễn Đăng Điệp: Giọng điệu trong thơ trữ tình (2002); Lê Quang Hưng: Thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu (2002); Trần Khánh Thành: Thi pháp thơ Huy Cận (2002); Đào Ngọc Chương: Thi pháp tiểu thuyết và sáng tác của E. Hemingwey (2003); Hồ Thế Hà: Thế giới nghệ thuật thơ Chế Lan Viên (2004); Phan Thu Hiền: Thi pháp học cổ điển Ấn Độ (2006);... Có thể kể thêm nhiều tác giả khác cũng nghiên cứu thi pháp như La Khắc Hoà, Phan Huy Dũng, Bửu Nam, Trần Thị An, Chu Văn Sơn, Nguyễn Thành Thi, Lê Tiến Dũng, Trần Lê Bảo, Lê Thu Yến, Đỗ Hồng Kỳ, Hà Thị Hoà, Nguyễn Ái Học, Đinh Trí Dũng, Nguyễn Khắc Sính, Hoàng Mạnh Hùng, Đào Duy Hiệp, Biện Minh Điền, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Hoài Thanh, Trương Xuân Tiếu, Nguyễn Thị Mai Chanh, Nguyễn Thị Nương, Lê Trường Phát, Lê Thị Hường, Nguyễn Thị Nhàn, Bùi Thanh Truyền, Nguyễn Sĩ Đại, Nguyễn Thị Tuyết Nga,... Tôi đánh giá cao công trình của Phan Diễm Phương, Nguyễn Thị Bích Hải, Phan Thu Hiền, Lê Dục Tú, Nguyễn Đăng Điệp, Nguyễn Thanh Tú, Trần Thị An, Nguyễn Duy Bắc... Một số luận văn cao học, tiến sĩ, do chưa thực sự hiểu sâu đã vận dụng sống sượng các phạm trù thi pháp gây ảnh hưởng tiêu cực.
Điều đáng chú ý là các giáo sư cao tuổi như Đỗ Bình Trị, Hoàng Tiến Tựu, Phan Đăng Nhật, Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Đăng Mạnh, Phạm Luận, Nguyễn Đăng Na, Nguyễn Văn Long, Nguyễn Thị Bình... cũng tiến hành nghiên cứu văn học dân gian, nước ngoài hay văn học Việt Nam hiện đại, trung đại theo hướng thi pháp học. Nguyễn Đăng Mạnh đã viết về phong cách Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Xuân Diệu từ trước thời đổi mới, Phạm Luận viết về thi pháp Việt Nam trong Quốc âm thi tập, Nguyễn Hải Hà có Thi pháp tiểu thuyết L. Tônxtôi, Nxb. Giáo dục, 1992; Đỗ Bình Trị có Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian, Nxb. Giáo dục, 1999; Phan Đăng Nhật nghiên cứu thi pháp sử thi Tây Nguyên có nhiều phát hiện mới mẻ; Nguyễn Đăng Na nghiên cứu thi pháp các thể loại văn xuôi trung đại Việt Nam (truyện ngắn, kí, tiểu thuyết). Có những người không đề xướng thi pháp học nhưng trên thực tế vẫn nghiên cứu thi pháp học như các giáo sư Đặng Anh Đào, Phùng Văn Tửu(22)... Một số tác giả khác tập hợp tác phẩm nghiên cứu rồi đặt tên cho công trình mình là thi pháp học.
Một khuynh hướng nghiên cứu thu hút đông đảo nhà nghiên cứu tham gia như thế là một hiện tượng đột xuất của nghiên cứu văn học Việt Nam, nó chứng tỏ nhu cầu bức thiết trong việc đột phá lối nghiên cứu văn học xã hội học ngự trị suốt một thời gian dài từ 1945 cho đến sau năm 1975. Thi pháp học đem lại những phạm trù mới, những đề tài mới cho nghiên cứu văn học, như con người, không gian, thời gian, hình tượng tác giả, trần thuật, điểm nhìn, đối thoại, giễu nhại, mỉa mai..., mở rộng các cánh cửa tiếp cận văn bản. Mặc dù chất lượng chưa đồng đều, một điều rất bình thường, nhưng những công trình nêu trên đã góp phần khám phá, vỡ vạc nhiều phương diện nghệ thuật của hầu hết hiện tượng văn học thế kỉ XX, từ văn học hiện thực sang lãng mạn, tượng trưng; thi pháp văn học trung đại với con người và các thể loại cũng được nghiên cứu đặt nền móng cho những tìm tòi cao hơn, sâu hơn về sau.
Thi pháp học Việt Nam tuy chịu ảnh hưởng của Nga hay phương Tây, song khi vào Việt Nam, xét trên một số đóng góp chủ yếu, nó đã có sáng tạo rõ rệt, hoàn toàn không phải là sao chép. Một số công trình nặng tính sao chép, lệ thuộc máy móc vào phương pháp của nước ngoài tỏ ra là nhạt nhẽo, bất cập. Xét về phương pháp, tuy khuynh hướng có chỗ khác nhau, song về đại thể hầu hết nghiên cứu thi pháp, phong cách đều có cách tiếp cận chung khá thống nhất là xét tần xuất để xác định hiện tượng độc đáo, sau đó xây dựng mô hình chỉnh thể, hệ thống, giải thích các hiện tượng tìm được về mặt quan niệm của thời đại và của tác giả. Đó là cách tiếp cận khách quan có cơ sở từ lí thuyết cấu trúc, một cấu trúc không khép kín(23). So sánh cách tiếp cận của Trần Đình Sử, Phan Ngọc, Đỗ Đức Hiểu, Đỗ Lai Thuý đều cho thấy cái chung đó. Cũng từ đó có thể thấy thi pháp học, phong cách học Việt Nam vẫn đi theo phương hướng chủ yếu của lí thuyết cấu trúc, hệ thống, chưa bước sang giai đoạn giải cấu trúc và hậu hiện đại. Mặc dù ở phương Tây đã có tiếng hô lên “tác giả đã chết”, song ở thi pháp học Việt Nam tác giả vẫn còn ở vị trí trung tâm. Tính đa nghĩa của văn học và tính dân chủ trong tiếp nhận đã được thừa nhận, song trong nghiên cứu thi pháp, xu hướng lí giải độc tôn vẫn còn bám riết lấy một số tác giả như một nhu cầu tự đề cao.
Thi pháp học Việt Nam góp phần đổi mới, tạo ra một giai đoạn mới của phê bình văn học, thay thế dần lối phê bình bình tán chủ quan thịnh hành theo phương pháp giảng văn (Explication) của Lanson, Beard du nhập vào Việt Nam trước 1945, chỉ dựa vào một số cứ liệu về thời đại, sinh hoạt, cá tính tác giả rồi bình tán mà không quan tâm đến các quy luật nghệ thuật nội tại một cách khách quan của văn bản văn học. Thi pháp học cũng tác động vào nhiều công trình nghiên cứu theo xã hội học làm cho nó phong phú hơn và mềm mại hơn.
Thi pháp học Việt Nam đang đứng trước nhu cầu đa dạng hoá cách tiếp cận, trang bị và nghiền ngẫm sâu thêm về lí thuyết. Nhiều công trình cụ thể còn sơ lược, nhầm lẫn về phương diện này. Thi pháp học là một phương hướng nghiên cứu có ý nghĩa lâu dài, chính vì thế cần có sự phân hoá thành các trường phái mới có thể phát triển. Thi pháp học có thể theo cách tiếp cận cấu trúc ngữ học, tiếp cận thế giới nghệ thuật, theo phân tâm học, theo kí hiệu học, theo văn hoá học, xã hội học... Gần đây một số ý kiến cho rằng thi pháp học đã lỗi thời, chỉ trích một số học viên nghiên cứu sinh áp dụng máy móc. Tôi cho rằng bất cứ lí thuyết nào cũng có thể bị vận dụng thô thiển, không riêng gì thi pháp học, vấn đề là bản lĩnh của người nghiên cứu chứ không phải bản thân lí thuyết. Cho rằng thi pháp học đã lỗi thời là do không hiểu thi pháp học. Với thế giới nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật của hình thức, thi pháp học là một hệ lí luận và thao tác mở, có khả năng thu nạp các lí thuyết khác vào quỹ đạo tìm tòi các nguyên tắc, phương thức, phương tiện nghệ thuật. Ngay trong lí luận hiện tại, biết vận dụng thì thi pháp học vẫn có thể giúp nêu ra nhận thức mới về một thế giới nghệ thuật nhất định.
Ở đây việc phiên dịch, giới thiệu các công trình của các tác giả lớn trên thế giới có ý nghĩa quan trọng. Sự thiếu hụt và phiến diện về tri thức thi pháp học trong số đông những người nghiên cứu và đọc thi pháp là trở ngại cho sự nâng cao chất lượng các công trình thi pháp và đánh giá đúng đắn về thi pháp học.
Thi pháp học không phải là hướng nghiên cứu văn học duy nhất trong thời gian qua, nhưng phải thừa nhận nó là hiện tượng nổi bật nhất. Các hướng nghiên cứu phân tâm học, văn học so sánh, xã hội học, văn hoá học, tuy có một số thành tựu rất đáng kể, vẫn chưa được đẩy tới thành những trường phái nghiên cứu hấp dẫn rộng rãi những người nghiên cứu.
Bức tranh thi pháp học Việt Nam trên đây do còn khiếm khuyết về tài liệu, chắc chắn khó tránh khỏi thiếu sót, mong được góp ý và sẽ bổ sung thêm về sau
Hà Nội, 9 – 2008
_____________
(1) Trường hợp thơ không vần của Nguyễn Đình Thi là một dịp để tìm hiểu thi pháp thơ hiện đại, nhưng đã bị bỏ qua.
(2) Đáng chú ý là Giảng văn Chinh phụ ngâm của Đặng Thai Mai, 1949; Nói chuyện thơ kháng chiến của Hoài Thanh, 1951; Các nhà thơ cổ điển của Xuân Diệu; và nhiều công trình phê bình văn học khác.
(3) Jean Ives Tadié: Phê bình văn học thế kỉ XX, bản dịch Trung văn của Nxb. Bách hoa văn nghệ Thiên Tân, 1998.
(4) J Bessiere, F. Kushner, R. Mortier, J.Weiberger: Lịch sử các thi pháp, bản dịch của Nxb. Bách hoa văn nghệ Thiên Tân, 2002.
(5) Nguyễn Văn Trung: Lược khảo văn học. Tập 1,2,3. Nam Sơn, Sài Gòn, 1966; Trần Thiện Đạo: Chủ nghĩa hiện sinh và thuyết cấu trúc, Nxb. Văn học, H, 2001 (viết khoảng những năm 60 tại Sài Gòn); Trần Ngọc Ninh: Ý nghĩa và cơ cấu Truyện Kiều, Bách Khoa, 1972; Bùi Hữu Sũng: Quan niệm mới về tiểu thuyết: Chữ đẻ ra chữ, Bách Khoa, 1972, Đặng Tiến: Vũ trụ thơ,1972, Sài Gòn...
(6) Nguyễn Trung Hiếu: Về tính hệ thống của văn học. Đại học Sư phạm Vinh xuất bản, 1983.
(7) Vương Trí Nhàn: Chung quanh khái niệm “thi pháp” trong khoa nghiên cứu văn học Xô Viết hiện nay. Tạp chí Văn học, số 1-1981. Nguyễn Kim Đính: Một số vấn đề thi pháp của nghệ thuật ngôn từ. Tạp chí Văn học, số 5,6-1985. Trần Đình Sử: Những vấn đề thi pháp Dostoievski của Bakhtin. Văn nghệ quân đội, số 10-1985. M.V. Khrapchenco: Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực, con người. Tập 1 và 2. Nxb. KHXH, H, 1985.
(Cool Bakhtin: Lí luận và thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch và giới thiệu). Nxb. Văn học và Trường viết văn Nguyễn Du, H, 1992.
(9) Bakhtin: Những vấn đề thi pháp Dostoievski (Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch). Nxb. Giáo dục, H, 1993.
(10) Likhachev D.X: Thi pháp văn học Nga cổ. Phan Ngọc dịch, bản đánh máy, bản dịch chưa hoàn thiện, chưa xuất bản, nhưng được photo khá phổ biến trong giới nghiên cứu sinh.
(11) Phan Ngọc: Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều. Nxb. KHXH, H, 1985; Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học. Nxb. Trẻ, Hồ Chí Minh, 1990; Thử xét văn hoá văn học bằng ngôn ngữ học. Nxb, Thanh niên, H, 2000.
(12) Nguyễn Phan Cảnh: Ngôn ngữ thơ. Nxb. Đại học và giáo dục chuyên nghiệp, H, 1985.
(13) Nguyễn Tài Cẩn: Tìm hiểu kĩ xảo hồi văn liên hoàn trong bài Vũ tung sơn thuỷ của Thiệu Trị. Nxb. Thuận Hoá, Huế, 1998; Ảnh hưởng Hán văn Lí Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ Nguyễn Trung Ngạn. Nxb. Giáo dục, H, 1998.
(14) Hoàng Trinh: Đối thoại văn học. Nxb. Hà Nội, H, 1986; Thi pháp học và thế giới vi mô của tác phẩm văn học. Tạp chí Văn học, số 5-1991; Những bài hát ru con dưới góc độ kí hiệu học. Tạp chí Văn học, số 2-1995; Từ kí hiệu học đến thi pháp học. Nxb. KHXH, H 1992; Tuyển tập văn học. Nxb. Hội Nhà văn, H, 1998.
(15) Bùi Công Hùng: Góp phần tìm hiểu nghệ thuật thơ ca. Nxb. KHXH, H, 1983; Quá trình sáng tạo thơ. Nxb. KHXH, H, 1986; Sự cách tân của văn học Việt Nam hiện đại. Nxb. Văn hoá thông tin, H, 2000.
(16) Đỗ Đức Hiểu: Đổi mới phê bình văn học. Nxb. KHXH và Nxb. Mũi Cà Mau, 1993; Thi pháp hiện đại. Nxb. Hội Nhà văn, H, 2000; Đổi mới đọc và bình văn. Nxb. Hội Nhà văn, H, 1998.
(17) Đỗ Lai Thuý: Con mắt thơ. Nxb. Lao động, H, 1992. Cuốn sách được tái bản nhiều lần; Hồ Xuân Hương - hoài niệm phồn thực. Nxb. Lao động , H, 2000.
(18) Trần Đình Sử: Thời gian nghệ thuật trong Truyện Kiều. Tạp chí Văn học, số 5-1981; Cái nhìn nghệ thuật của Nguyễn Du trong Truyện Kiều. Tạp chí Văn học, số 2-1982; Thi pháp thơ Tố Hữu. Nxb. Tác phẩm mới, H, 1987; Một số vấn đề thi pháp học hiện đại. Vụ Giáo viên xb, H, 1993; Những thế giới nghệ thuật thơ. Nxb. Giáo dục, H, 1995; Lí luận và phê bình văn học. Nxb. Hội Nhà văn, H, 1996; Thi pháp văn học trung đại Việt Nam. Nxb. Giáo dục, H, 1998; Dẫn luận thi pháp học. Nxb. Giáo dục, H, 1998, 2004; Thi pháp Truyện Kiều. Nxb. Giáo dục, H, 2002.
(19) Ngoài các công trình thi pháp học, xin xem phần “Điểm nhìn trần thuật” trong giáo trình Lí luận văn học. Tập 2. Nxb. Giáo dục, H, 1987.
(20) Trần Đình Sử (chủ biên): Tự sự học, những vấn đề lí thuyết và lịch sử. Đại học Sư phạm, H, 2003; Tự sự học. Tập 2, Đại học Sư phạm, H, 2008.
(21) Nguyễn Xuân Kính: Thi pháp ca dao. Nxb. KHXH, H, 1993, ĐHQG, H, 2004.
(22) Phùng Văn Tửu: Tiểu thuyết Pháp hiện đại những tìm tòi đổi mới. Nxb. KHXH, Mũi Cà Mau, 1990; Đặng Anh Đào: Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại. Nxb. Giáo dục, H, 1995.
(23) Jean Piaget trong sách Chủ nghĩa cấu trúc (Le structuralisme, Paris, 1979) cho rằng đặc điểm chung của chủ nghĩa cấu trúc là nghiên cứu nội tại, lập thành công thức để ứng dụng. Một cấu trúc gồm 3 yếu tố: tính chỉnh thể, có quy tắc chuyển đổi, có năng lực tự điều chỉnh. Chủ nghĩa cấu trúc yêu cầu phá bỏ nghiên cứu nguyên tử luận, bắt đầu nghiên cứu từ chỉnh thể. Nghiên cứu tính chỉnh thể, hệ thống, toàn bộ tập hợp đều gọi là nghiên cứu cấu trúc. Xem Chủ nghĩa cấu trúc, bản dịch Trung văn của Nxb. Thương vụ ấn thư quán, Bắc Kinh, 1996.

_________________
Dungvan CH17
Về Đầu Trang Go down
Xem lý lịch thành viên http://ch17vhvndhv.forumotion.com
 

Thi phap hoc

Xem chủ đề cũ hơn Xem chủ đề mới hơn Về Đầu Trang 
Trang 1 trong tổng số 1 trang

 Similar topics

-
» [Giúp đỡ] kenh Phap ( TV5)
» cách lắp đặp camera quan sát
» cho khỏi cách unlock mạng điện thoại
» [Tài liệu] Các Phương pháp truyền tin trực tiếp về đài truyền hình
» giúp mình cách khử từ tivi màu

Permissions in this forum:Bạn không có quyền trả lời bài viết
Diễn đàn lớp mình ::  :: -